Ζούμε σε μια εποχή που αγαπάει το “πριν και μετά”. Θέλουμε να βλέπουμε αλλαγές γρήγορα, καθαρά, εντυπωσιακά. Να έχει μια ιστορία αρχή–μέση–τέλος. Ένα αποτέλεσμα που φαίνεται με την πρώτη ματιά.
Όμως η πραγματική πρόοδος –ειδικά όταν μιλάμε για ανθρώπους– σπάνια μοιάζει έτσι.
Σε δομές, σε οικογένειες, σε σχέσεις, στην ψυχική υγεία, στην αποκατάσταση, στην εκπαίδευση, αλλά και στην ίδια τη ζωή, οι μεγαλύτερες αλλαγές έρχονται μέσα από μικρές κινήσεις. Από στιγμές που για έναν τρίτο άνθρωπο μπορεί να φαίνονται ασήμαντες, αλλά για εκείνον που τις κατακτά, είναι ολόκληρη κορυφή.
Ως κοινωνική λειτουργός, έχω βρεθεί άπειρες φορές μπροστά σε “μικρές νίκες” που στην πραγματικότητα ήταν τεράστιες. Και τις έχω δει να περνούν απαρατήρητες, απλά επειδή δεν είχαν θόρυβο. Επειδή δεν είχαν “χειροκρότημα”. Επειδή δεν μπήκαν σε τίτλο.
Αυτό το άρθρο είναι μια υπενθύμιση: η πρόοδος δεν είναι πάντα θεαματική. Είναι όμως βαθιά. Και είναι αληθινή.
Τι σημαίνει “πρόοδος” στην πραγματικότητα;
Πρόοδος δεν είναι μόνο το “πέτυχα τον στόχο”.
Πρόοδος είναι και:
- να προσπαθήσω ενώ φοβάμαι
- να επιστρέψω αφού τα παράτησα
- να αντέξω μια δύσκολη μέρα χωρίς να καταρρεύσω
- να ζητήσω βοήθεια
- να πω “όχι” χωρίς ενοχές
- να ρυθμίσω τον εαυτό μου
- να μείνω παρών στη σχέση, στη δουλειά, στη διαδικασία
Πρόοδος είναι πολλές φορές το ενδιάμεσο: εκεί που δεν φαίνεται τίποτα “τέλειο”, αλλά χτίζεται κάτι σταθερό.
Και είναι σημαντικό να το λέμε αυτό, γιατί πολλοί άνθρωποι εγκαταλείπουν όχι επειδή δεν μπορούν, αλλά επειδή πιστεύουν ότι “δεν προχωράνε”.
Γιατί δεν φαίνεται η πρόοδος;
1) Γιατί δεν έχει πάντα εξωτερικό αποτέλεσμα
Κάποιες αλλαγές γίνονται πρώτα εσωτερικά.
Μπορεί να μην φαίνονται στο περιβάλλον, αλλά ο άνθρωπος μέσα του:
- σκέφτεται αλλιώς
- νιώθει αλλιώς
- αντέχει αλλιώς
- αντιδρά αλλιώς
Αυτό δεν βγαίνει πάντα προς τα έξω άμεσα.
2) Γιατί η καθημερινότητα “σκεπάζει” το καλό
Μια μικρή επιτυχία μπορεί να χαθεί μέσα σε:
- κούραση
- άγχος
- υποχρεώσεις
- επαναλαμβανόμενες δυσκολίες
- κακές μέρες που έρχονται μετά από καλές
Και τότε ο άνθρωπος σκέφτεται: “Τι κατάφερα τελικά;”
Ενώ έχει καταφέρει ήδη πολλά.
3) Γιατί συγκρίνουμε λάθος
Συγκρίνουμε την πορεία μας με άλλους, χωρίς να γνωρίζουμε:
- το υπόβαθρό τους
- τα εργαλεία που είχαν
- την υποστήριξη που πήραν
- τις δυσκολίες που δεν φαίνονται
- τον χρόνο που χρειάστηκαν
Η σύγκριση κλέβει την πρόοδο. Σου παίρνει μια νίκη και την κάνει “τίποτα”.
Ποιες είναι οι “μικρές νίκες” που αξίζει να βλέπουμε;
Μικρές νίκες στην καθημερινότητα
- σηκώθηκα ενώ δεν είχα δύναμη
- ντύθηκα και βγήκα από το σπίτι
- πήγα σε ένα ραντεβού που φοβόμουν
- έβαλα ένα πρόγραμμα, έστω για μία μέρα
- έκανα κάτι για μένα χωρίς ενοχή
Αυτά δεν είναι μικρά. Είναι σημάδια ότι ο άνθρωπος προσπαθεί.
Μικρές νίκες στις σχέσεις
- ζήτησα συγγνώμη
- είπα “δεν είμαι καλά” αντί να εξαφανιστώ
- έβαλα όριο χωρίς να φωνάξω
- κράτησα επαφή ενώ ήθελα να κλειστώ
- εμπιστεύτηκα λίγο περισσότερο
Οι σχέσεις χτίζονται με τέτοιες στιγμές. Όχι με μεγάλες δηλώσεις.
Μικρές νίκες σε δομές/υποστήριξη
Ειδικά σε χώρους φροντίδας, η πρόοδος φαίνεται συχνά σε λεπτομέρειες που έχουν τεράστιο βάθος.
Μπορεί να είναι:
- συμμετοχή σε μια δραστηριότητα για 5 λεπτά παραπάνω
- λιγότερη ένταση σε μια δύσκολη μετάβαση
- αποδοχή μιας αλλαγής χωρίς κρίση
- μια πιο ήρεμη επαφή με το προσωπικό
- ένα “ναι” σε κάτι που πριν ήταν “όχι”
Και φυσικά, για κάθε άνθρωπο αυτές οι νίκες έχουν τη δική τους σημασία.
Παράδειγμα
Ας φανταστούμε ένα άτομο που δυσκολεύεται σε μεταβάσεις. Για παράδειγμα, στο να αλλάζει δραστηριότητα ή να προσαρμόζεται σε κάτι νέο.
Για καιρό, κάθε αλλαγή πλαισίου προκαλούσε ένταση:
- δυσφορία
- κλάμα
- θυμό
- αποφυγή
- κλείσιμο
Ένα πρωί, όμως, συμβαίνει κάτι που μπορεί να περάσει απαρατήρητο:
το άτομο κάνει μια παύση, κοιτάει γύρω, σφίγγει τα χέρια του (ένα μικρό σημάδι άγχους), αλλά… ακολουθεί. Δεν είναι τέλειο. Δεν είναι “εύκολο”. Αλλά γίνεται.
Αυτό, για εμάς που το παρατηρούμε, μπορεί να είναι μια μικρή στιγμή.
Για εκείνον όμως, είναι μια τεράστια αλλαγή:
η δυσκολία υπάρχει, αλλά δεν τον σταματά ολοκληρωτικά.
Και αυτή είναι η ουσία της προόδου.
Το λάθος που κάνουμε συχνά: ζητάμε άλματα, ενώ χρειάζονται σκαλιά
Η ανάπτυξη δεν γίνεται με “άλματα”.
Γίνεται με σκαλιά.
Και πολλές φορές ένα άτομο (ή μια οικογένεια) μπορεί να χρειαστεί:
- να σταθεί για λίγο στο ίδιο σκαλί
- να ξαναγυρίσει ένα πίσω
- να κουραστεί
- να χάσει την πίστη του
και μετά να συνεχίσει.
Δεν είναι αποτυχία αυτό. Είναι φυσιολογική πορεία.
Το πρόβλημα είναι ότι ο κόσμος γύρω του δεν έχει πάντα υπομονή. Θέλει “να τελειώνει”. Θέλει “να φτιάξει”. Θέλει “να λυθεί”.
Αλλά οι άνθρωποι δεν είναι project. Είναι διαδικασίες.
Τι βοηθάει πραγματικά έναν άνθρωπο να συνεχίσει;
1) Να του αναγνωρίσουν τη μικρή νίκη
Ένα απλό:
- «Το είδα. Μπράβο.»
- «Σήμερα ήταν καλύτερα από χθες.»
- «Δοκίμασες, και αυτό μετράει.»
Δεν είναι “χαϊδολόγημα”.
Είναι επιβεβαίωση ότι η προσπάθεια έχει αξία.
2) Να μην ακυρωθεί επειδή “δεν είναι τέλειο”
Πρόοδος δεν σημαίνει τέλεια μέρα.
Αν σήμερα κάποιος πήγε μπροστά και αύριο δυσκολεύτηκε πάλι, δεν σημαίνει ότι “δεν έγινε τίποτα”.
Σημαίνει ότι η αλλαγή θέλει χρόνο.
3) Να νιώσει ασφάλεια
Η πρόοδος ανθίζει σε ασφαλές περιβάλλον.
Όταν ένας άνθρωπος νιώθει ότι:
- δεν θα γελοιοποιηθεί
- δεν θα απορριφθεί
- δεν θα τιμωρηθεί για τη δυσκολία του
τότε τολμάει.
Και η τόλμη είναι προϋπόθεση της εξέλιξης.
Μια φράση που αξίζει να θυμόμαστε
Η πρόοδος δεν είναι γραμμή. Είναι κύκλος, σπείρα, επιστροφή, προσπάθεια.
Και πολλές φορές, η μεγαλύτερη νίκη είναι ότι ο άνθρωπος συνεχίζει.
Μπορεί να μην έχουμε πάντα μεγάλες αλλαγές να ανακοινώσουμε. Μπορεί να μη γράφεται κάπου “σήμερα πέτυχα”. Μπορεί να μη φαίνεται τίποτα εντυπωσιακό.
Όμως η ζωή χτίζεται από μικρές στιγμές που επαναλαμβάνονται:
- μια μέρα λιγότερο δύσκολη
- μια κρίση πιο ήπια
- ένα όριο που μπήκε
- ένα βήμα προς τα έξω
- μια προσπάθεια που δεν εγκαταλείφθηκε
Και αυτές οι νίκες είναι το πιο αληθινό είδος δύναμης.
Αν, λοιπόν, βρίσκεσαι σε μια φάση που σκέφτεσαι “δεν προχωράω”, κάνε μια παύση και ρώτα τον εαυτό σου κάτι πιο δίκαιο:
“Τι κατάφερα, έστω και λίγο, που πριν δεν μπορούσα;”
Εκεί, συνήθως, βρίσκεται η απάντηση. Και βρίσκεται και η ελπίδα.
