Η λέξη «ρουτίνα» συχνά έχει αρνητική χροιά. Στην καθημερινή γλώσσα τη συνδέουμε με τη μονοτονία, με την επανάληψη, με κάτι που “βαριέται” κανείς. Λέμε συχνά ότι θέλουμε να ξεφύγουμε από τη ρουτίνα, να κάνουμε κάτι διαφορετικό, να αλλάξουμε ρυθμούς. Για πολλούς ανθρώπους αυτό πράγματι ισχύει. Η αλλαγή μπορεί να είναι αναζωογονητική, να φέρνει ενθουσιασμό και αίσθηση ελευθερίας.
Υπάρχουν όμως και άνθρωποι για τους οποίους η ρουτίνα δεν είναι περιορισμός. Είναι ασφάλεια. Είναι ένας τρόπος να οργανώνεται ο κόσμος γύρω τους ώστε να μπορούν να λειτουργήσουν με ηρεμία. Για αυτούς τους ανθρώπους, η προβλεψιμότητα δεν είναι βαρετή· είναι απαραίτητη. Είναι αυτό που τους επιτρέπει να αισθάνονται ότι έχουν έλεγχο στο περιβάλλον τους.
Στην πράξη, ιδιαίτερα όταν εργαζόμαστε με άτομα που έχουν νευροαναπτυξιακές δυσκολίες ή αυξημένη ευαισθησία στα ερεθίσματα, η ρουτίνα λειτουργεί σαν ένα σταθερό πλαίσιο μέσα στο οποίο μπορούν να κινηθούν. Δεν σημαίνει ότι δεν μπορούν ποτέ να διαχειριστούν αλλαγές. Σημαίνει όμως ότι η ύπαρξη μιας σταθερής δομής μειώνει σημαντικά το άγχος και την αβεβαιότητα.
Η καθημερινότητα είναι γεμάτη μικρές και μεγάλες μεταβάσεις. Ξυπνάμε, ετοιμαζόμαστε, μετακινούμαστε, συναντάμε ανθρώπους, ολοκληρώνουμε υποχρεώσεις, προσαρμοζόμαστε σε διαφορετικά περιβάλλοντα. Για τους περισσότερους, αυτές οι αλλαγές είναι σχεδόν αυτόματες. Για άλλους όμως, κάθε μετάβαση απαιτεί σημαντική ψυχική και νοητική ενέργεια. Όταν δεν υπάρχει προβλεψιμότητα, το άγχος αυξάνεται και η καθημερινότητα μπορεί να γίνει ιδιαίτερα κουραστική.
Η ρουτίνα λειτουργεί σαν χάρτης. Όταν ένας άνθρωπος γνωρίζει τι πρόκειται να συμβεί, πότε θα συμβεί και με ποια σειρά, τότε μπορεί να προετοιμαστεί εσωτερικά. Η αβεβαιότητα μειώνεται και μαζί της μειώνεται και η ένταση. Αυτό δεν σημαίνει ότι όλα πρέπει να είναι απόλυτα άκαμπτα. Σημαίνει ότι υπάρχει μια βασική δομή πάνω στην οποία μπορεί να στηριχθεί.
Ως κοινωνική λειτουργός, βλέπω συχνά πόσο σημαντικό ρόλο παίζει η σταθερότητα στην καθημερινότητα των ανθρώπων. Όταν το περιβάλλον είναι οργανωμένο και προβλέψιμο, η συνεργασία γίνεται πιο εύκολη, οι εντάσεις μειώνονται και η αυτοπεποίθηση αυξάνεται. Αντίθετα, όταν η μέρα γεμίζει με αιφνίδιες αλλαγές, βιασύνη και ασάφεια, πολλοί άνθρωποι δυσκολεύονται να προσαρμοστούν και μπορεί να αντιδράσουν με άγχος, αποφυγή ή ένταση.
Ας σκεφτούμε μια απλή, καθημερινή κατάσταση. Ένα άτομο έχει συνηθίσει ότι μετά από μια δραστηριότητα ακολουθεί μια άλλη συγκεκριμένη δραστηριότητα. Ξέρει περίπου πώς θα κυλήσει η μέρα του και έχει προσαρμοστεί σε αυτόν τον ρυθμό. Αν ξαφνικά το πρόγραμμα αλλάξει χωρίς προειδοποίηση, μπορεί να νιώσει αποδιοργάνωση. Το σώμα και το μυαλό του προσπαθούν να καταλάβουν τι συμβαίνει και να επαναπροσαρμοστούν. Για κάποιους ανθρώπους αυτή η διαδικασία γίνεται γρήγορα. Για άλλους όμως είναι ιδιαίτερα απαιτητική.
Αυτό δεν σημαίνει ότι η αλλαγή πρέπει να αποφεύγεται. Σημαίνει ότι χρειάζεται να γίνεται με τρόπο που να επιτρέπει στον άνθρωπο να προσαρμοστεί. Όταν υπάρχει ενημέρωση, χρόνος προετοιμασίας και σαφήνεια, οι μεταβάσεις γίνονται πιο ομαλές. Η αλλαγή δεν βιώνεται ως απειλή αλλά ως μέρος μιας διαδικασίας που μπορεί να γίνει κατανοητή.
Η ανάγκη για ρουτίνα συχνά παρεξηγείται από το περιβάλλον. Μερικοί άνθρωποι τη βλέπουν ως ακαμψία ή ως “πείσμα”. Στην πραγματικότητα όμως πρόκειται για έναν τρόπο αυτορρύθμισης. Είναι ένας μηχανισμός που βοηθά τον άνθρωπο να διαχειρίζεται το άγχος του και να οργανώνει την καθημερινότητά του. Όταν αυτή η ανάγκη γίνεται σεβαστή, το άτομο αισθάνεται μεγαλύτερη ασφάλεια και μπορεί να λειτουργήσει πιο αποτελεσματικά.
Είναι επίσης σημαντικό να θυμόμαστε ότι η ρουτίνα δεν σημαίνει ότι η ζωή σταματά να εξελίσσεται. Αντίθετα, μπορεί να αποτελέσει τη βάση πάνω στην οποία χτίζονται νέες δεξιότητες. Όταν υπάρχει ένα σταθερό πλαίσιο, οι αλλαγές μπορούν να εισάγονται σταδιακά και με τρόπο που να είναι διαχειρίσιμος. Με αυτόν τον τρόπο, ο άνθρωπος μαθαίνει να προσαρμόζεται χωρίς να κατακλύζεται από ένταση.
Στις δομές υποστήριξης, αλλά και στο οικογενειακό περιβάλλον, η ύπαρξη μιας ξεκάθαρης καθημερινής δομής μπορεί να κάνει σημαντική διαφορά. Ένα σταθερό πρόγραμμα, σαφείς προσδοκίες και προβλέψιμες δραστηριότητες δημιουργούν ένα περιβάλλον στο οποίο οι άνθρωποι νιώθουν ότι μπορούν να κινηθούν με μεγαλύτερη ασφάλεια. Αυτό επιτρέπει να αναδειχθούν οι δυνατότητές τους και να ενισχυθεί η αυτονομία τους.
Κλείνοντας, ίσως αξίζει να δούμε τη ρουτίνα με μια διαφορετική ματιά. Δεν είναι πάντα κάτι που περιορίζει. Για πολλούς ανθρώπους είναι κάτι που προστατεύει. Είναι ένα πλαίσιο μέσα στο οποίο μπορούν να αναπνεύσουν, να οργανωθούν και να αισθανθούν ότι ο κόσμος γύρω τους είναι κατανοητός. Και όταν ένας άνθρωπος αισθάνεται ασφάλεια, τότε έχει και τη δύναμη να κάνει τα επόμενα βήματα.
