Υπάρχει μια μορφή κούρασης που δεν φαίνεται εύκολα. Δεν είναι η απλή σωματική εξάντληση που περνά μετά από έναν καλό ύπνο ή μια μέρα ξεκούρασης. Είναι μια βαθύτερη κόπωση, που συσσωρεύεται σιωπηλά μέσα στον χρόνο. Μια κατάσταση όπου ο άνθρωπος συνεχίζει να λειτουργεί, να ανταποκρίνεται στις ευθύνες του, να φροντίζει τους άλλους – αλλά μέσα του νιώθει ότι τα αποθέματά του μειώνονται.
Αυτό που περιγράφουμε εδώ είναι το λεγόμενο burnout, μια μορφή επαγγελματικής και συναισθηματικής εξάντλησης που εμφανίζεται συχνά σε ανθρώπους που βρίσκονται σε ρόλους φροντίδας. Μπορεί να αφορά επαγγελματίες υγείας, κοινωνικούς λειτουργούς, εκπαιδευτικούς, θεραπευτές, αλλά και γονείς ή συγγενείς που φροντίζουν καθημερινά ένα άτομο με αυξημένες ανάγκες υποστήριξης.
Η φροντίδα είναι μια βαθιά ανθρώπινη πράξη. Περιέχει ευθύνη, προσφορά, σύνδεση και πολλές φορές νόημα. Όμως όταν η φροντίδα γίνεται συνεχής και δεν συνοδεύεται από επαρκή υποστήριξη, μπορεί σταδιακά να μετατραπεί σε πηγή εξάντλησης. Αυτό δεν συμβαίνει επειδή οι άνθρωποι δεν αγαπούν αυτό που κάνουν ή επειδή δεν έχουν δύναμη. Συμβαίνει επειδή κανένας άνθρωπος δεν μπορεί να δίνει συνεχώς χωρίς να χρειάζεται κι ο ίδιος στήριξη.
Το burnout δεν εμφανίζεται από τη μια μέρα στην άλλη. Αναπτύσσεται αργά, σχεδόν ανεπαίσθητα. Στην αρχή μπορεί να υπάρχει απλώς περισσότερη κούραση από το συνηθισμένο. Ο άνθρωπος λέει στον εαυτό του ότι είναι μια δύσκολη περίοδος και ότι θα περάσει. Στη συνέχεια μπορεί να εμφανιστεί μια αίσθηση μόνιμης έντασης ή πίεσης. Ακόμα κι όταν οι υποχρεώσεις μειώνονται προσωρινά, η αίσθηση της κόπωσης δεν υποχωρεί εύκολα.
Με τον καιρό, η ψυχική εξάντληση αρχίζει να επηρεάζει και τον τρόπο που ο άνθρωπος βλέπει την καθημερινότητά του. Δραστηριότητες που παλιότερα είχαν νόημα μπορεί να φαίνονται βαριές ή ανούσιες. Η ενέργεια μειώνεται, η συγκέντρωση δυσκολεύει και η υπομονή γίνεται πιο εύθραυστη. Μερικές φορές εμφανίζεται και μια μορφή συναισθηματικής απόστασης, μια αίσθηση ότι ο άνθρωπος λειτουργεί μηχανικά, χωρίς την ίδια συναισθηματική σύνδεση που είχε παλαιότερα.
Σε επαγγελματικά πλαίσια φροντίδας, αυτή η κατάσταση μπορεί να δημιουργήσει έντονη εσωτερική σύγκρουση. Ο επαγγελματίας γνωρίζει τη σημασία του ρόλου του και θέλει να είναι παρών για τους ανθρώπους που υποστηρίζει. Όταν όμως η εξάντληση αυξάνεται, μπορεί να νιώθει ότι δεν ανταποκρίνεται όπως θα ήθελε. Αυτό συχνά συνοδεύεται από ενοχές ή αυτοκριτική, γεγονός που επιβαρύνει ακόμη περισσότερο την κατάσταση.
Παρόμοια συναισθήματα εμφανίζονται και στους γονείς ή συγγενείς που αναλαμβάνουν καθημερινά τη φροντίδα ενός ανθρώπου με αυξημένες ανάγκες. Η αγάπη και η ευθύνη που αισθάνονται είναι βαθιά, όμως η συνεχής εγρήγορση, οι πρακτικές δυσκολίες και η έλλειψη χρόνου για προσωπική αποφόρτιση μπορούν να δημιουργήσουν έντονη ψυχική πίεση. Πολλοί άνθρωποι σε αυτή τη θέση δυσκολεύονται να αναγνωρίσουν τη δική τους ανάγκη για φροντίδα, γιατί θεωρούν ότι προτεραιότητα πρέπει να έχει πάντα ο άλλος.
Ένα χαρακτηριστικό στοιχείο του burnout είναι ότι συχνά δεν αναγνωρίζεται έγκαιρα. Οι άνθρωποι που βρίσκονται σε ρόλους φροντίδας έχουν μάθει να συνεχίζουν ακόμη και όταν είναι κουρασμένοι. Έχουν αναπτύξει μεγάλη αντοχή και υπευθυνότητα. Αυτό όμως σημαίνει ότι πολλές φορές φτάνουν σε πολύ υψηλά επίπεδα εξάντλησης πριν επιτρέψουν στον εαυτό τους να σταματήσει.
Ας σκεφτούμε μια κατάσταση που συναντάται συχνά σε δομές υποστήριξης. Ένας επαγγελματίας εργάζεται καθημερινά με ανθρώπους που έχουν ανάγκη σταθερότητας, υπομονής και κατανόησης. Παράλληλα, καλείται να ανταποκριθεί σε διοικητικές υποχρεώσεις, σε συνεργασία με οικογένειες και σε απαιτήσεις του οργανωτικού πλαισίου. Στην αρχή η προσπάθεια αυτή γίνεται με ενέργεια και αίσθηση αποστολής. Με τον χρόνο όμως, αν δεν υπάρχει χώρος για αποφόρτιση και στήριξη, η συνεχής πίεση μπορεί να αρχίσει να αφήνει το αποτύπωμά της.
Το ίδιο μπορεί να συμβεί και σε μια οικογένεια. Ένας γονιός που για χρόνια οργανώνει την καθημερινότητα γύρω από τις ανάγκες του παιδιού του μπορεί να αισθανθεί ότι δεν υπάρχει χώρος για τον εαυτό του. Οι προσωπικές ανάγκες μετατίθενται συνεχώς για αργότερα, μέχρι που κάποια στιγμή η κούραση γίνεται μόνιμη.
Είναι σημαντικό να τονίσουμε ότι η αναγνώριση της εξάντλησης δεν αποτελεί ένδειξη αδυναμίας. Αντίθετα, είναι μια μορφή φροντίδας τόσο προς τον εαυτό όσο και προς τους ανθρώπους που στηρίζουμε. Ένας άνθρωπος που έχει χώρο να αναπνεύσει μπορεί να συνεχίσει να προσφέρει με ουσιαστικό τρόπο. Αντίθετα, όταν η εξάντληση αγνοείται για μεγάλο χρονικό διάστημα, η φροντίδα γίνεται όλο και πιο δύσκολη.
Η πρόληψη του burnout δεν είναι μόνο ατομική ευθύνη. Είναι και ζήτημα περιβάλλοντος. Οι δομές, οι οργανισμοί και τα συστήματα υποστήριξης χρειάζεται να δημιουργούν συνθήκες όπου οι επαγγελματίες και οι οικογένειες μπορούν να μοιράζονται τις δυσκολίες τους και να λαμβάνουν βοήθεια. Η ύπαρξη συνεργασίας, η αναγνώριση της προσπάθειας και η δυνατότητα αποφόρτισης αποτελούν βασικούς παράγοντες για τη διατήρηση της ψυχικής ανθεκτικότητας.
Οι άνθρωποι που φροντίζουν τους άλλους συχνά δίνουν πολλά από τον εαυτό τους. Για να μπορέσουν όμως να συνεχίσουν να το κάνουν, χρειάζεται να υπάρχει χώρος και για τη δική τους φροντίδα. Η υποστήριξη εκείνων που υποστηρίζουν τους άλλους δεν είναι πολυτέλεια. Είναι απαραίτητη προϋπόθεση για να συνεχίσει η φροντίδα να υπάρχει.
